Đầu tư giá trị là gì? Liệu triết lý này có thực sự phù hợp với bạn hay chỉ là lý thuyết viển vông?

Bản chất thực sự: Mua một phần cơ sở kinh doanh, không phải mua một 'mảnh giấy cược'

Khi mới bước chân vào thị trường chứng khoán, đa phần chúng ta đều bị cuốn vào chiếc bảng điện nhấp nháy xanh đỏ. Người ta bàn tán rôm rả về việc mã này vừa 'vượt đỉnh', mã kia có 'đội lái gom hàng', hay ngày mai thị trường sẽ tăng bao nhiêu điểm. Cách nhìn này biến cổ phiếu thành một tấm vé số hoặc một canh bạc ngắn hạn. Nhưng nếu bạn hỏi một nhà đầu tư giá trị họ đang làm gì, câu trả lời sẽ mộc mạc hơn rất nhiều: Họ đang đi tìm mua lại một phần của những doanh nghiệp ăn nên làm ra với mức giá hời.

Hãy thử tưởng tượng người bạn thân mở một tiệm phở cực kỳ đông khách ở đầu phố. Doanh thu mỗi tháng đều đặn, khách quen nườm nượp, nguyên liệu sạch sẽ và có bí quyết nấu nước dùng gia truyền mà không quán nào quanh đó bắt chước được. Người bạn này muốn mở rộng quy mô nên ngỏ ý bán lại cho bạn 10% cổ phần của quán. Khi đồng ý góp vốn, bạn có chạy ra quán mỗi ngày chỉ để ngó xem hôm nay người ta định giá cái quán phở đó bao nhiêu triệu không? Chắc chắn là không. Thứ bạn quan tâm là quán có bán được nhiều tô phở hơn không, khách hàng có hài lòng không và cuối năm lợi nhuận chia về túi bạn là bao nhiêu. Cổ phiếu trên sàn chứng khoán về bản chất pháp lý và kinh tế cũng y hệt như vậy.

Đầu tư giá trị (Value Investing) bắt nguồn từ hai huyền thoại Benjamin Graham và David Dodd từ những năm 1930, sau đó được Warren Buffett nâng tầm. Triết lý cốt lõi của nó chỉ gói gọn trong một câu: 'Giá cả là thứ bạn trả, giá trị là thứ bạn nhận về'. Khi bạn mua cổ phiếu, bạn đang sở hữu một phần tài sản, nhà xưởng, thương hiệu, đội ngũ nhân sự và dòng tiền tương lai của doanh nghiệp đó. Do đó, việc bảng điện hôm nay tăng hay giảm vài phần trăm chẳng liên quan gì đến giá trị thực sự của doanh nghiệp nếu hoạt động sản xuất kinh doanh của họ vẫn đang diễn ra trơn tru.

Hai trụ cột sống còn: 'Giá trị nội tại' và 'Biên an toàn'

Để thực hành trường phái này, bạn không thể bỏ qua hai khái niệm then chốt giống như hai chiếc chân kiềng vững chãi: Giá trị nội tại (Intrinsic Value) và Biên an toàn (Margin of Safety). Chúng nghe có vẻ hàn lâm, nhưng thực ra lại vô cùng gắn liền với thói quen mua sắm hàng ngày của chúng ta.

Giá trị nội tại là giá trị thực tế của một doanh nghiệp dựa trên năng lực tạo ra tiền trong suốt phần đời còn lại của nó, sau khi đã chiết khấu về hiện tại. Điểm mấu chốt ở đây là: Giá trị nội tại không bao giờ là một con số cố định tuyệt đối, mà là một khoảng ước lượng. Không ai trên đời, kể cả những chuyên gia tài chính lão luyện nhất, có thể khẳng định chắc nịch rằng doanh nghiệp A đáng giá chính xác từng đồng từng cắc. Thị trường chứng khoán giống như một người mắc chứng rối loạn cảm xúc: có những ngày hưng phấn tột độ sẽ trả giá doanh nghiệp A trên trời (giá thị trường cao hơn giá trị nội tại), nhưng cũng có những ngày trầm cảm tột cùng sẽ bán tháo nó với giá rẻ mạt như mớ rau cuối buổi chợ chiều. Nhà đầu tư giá trị chỉ hành động khi thị trường rơi vào trạng thái thứ hai.

Chính vì giá trị nội tại là một khoảng ước lượng và tương lai thì luôn chứa đựng rủi ro khó lường, khái niệm 'Biên an toàn' mới ra đời. Benjamin Graham từng ví von: Khi bạn xây một cây cầu cho xe tải 10 tấn đi qua, bạn phải thiết kế sao cho nó chịu được tải trọng 30 tấn để phòng khi có chiếc xe chở quá tải chạy qua thì cầu vẫn không sập. Trong đầu tư cũng vậy. Giả sử (đây là ví dụ minh hoạ) sau khi nghiên cứu kỹ hoạt động kinh doanh, bạn ước tính giá trị thực của một cổ phiếu rơi vào khoảng 50.000 đồng. Bạn sẽ không bao giờ mua nó ở giá 48.000 hay 50.000 đồng. Bạn sẽ kiên nhẫn chờ đợi những đợt thị trường hoảng loạn vô lý để mua ở mức giá 30.000 hoặc 35.000 đồng. Khoảng chênh lệch 15.000 - 20.000 đồng đó chính là biên an toàn của bạn. Nó bảo vệ bạn nếu chẳng may bạn ước tính sai, hoặc doanh nghiệp gặp phải biến cố bất ngờ từ nền kinh tế.

Nghịch lý của sự nhàm chán: Nghe thì rất xuôi tai, nhưng vì sao số đông lại thất bại?

Nếu hỏi 100 nhà đầu tư mới tham gia thị trường, có lẽ quá nửa sẽ gật gù đồng ý rằng mua rẻ doanh nghiệp tốt là con đường thông minh và bền vững nhất. Thế nhưng trên thực tế, số người kiên trì đi trọn vẹn con đường này lại đếm trên đầu ngón tay. Nguyên nhân không nằm ở chỗ phương pháp này đòi hỏi toán học siêu việt, mà nằm ở chỗ nó đi ngược lại hoàn toàn với bản năng sinh học của con người.

Đầu tư giá trị vô cùng nhàm chán. Warren Buffett từng nói rằng đầu tư nên giống như việc quan sát sơn khô hay cỏ mọc. Hãy tưởng tượng bạn mua một cổ phiếu tốt với mức giá chiết khấu sâu. Tuần đầu tiên, giá nó đi ngang. Tháng thứ hai, nó thậm chí còn giảm thêm 5%. Trong khi đó, nhóm bạn thân của bạn đang khoe lãi ầm ĩ trên mạng xã hội nhờ bắt trúng một mã cổ phiếu đầu cơ vừa tăng trần liên tiếp 5 phiên. Cảm giác bị bỏ rơi (FOMO) sẽ như ngọn lửa thiêu đốt tâm can bạn. Bộ não con người được lập trình qua hàng triệu năm tiến hóa để tìm kiếm phần thưởng tức thì. Việc ngồi yên nhìn người khác kiếm tiền dễ dàng, trong khi tài khoản của mình dậm chân tại chỗ, là một thử thách tâm lý tàn khốc mà rất ít người vượt qua được.

Thách thức thứ hai là sự cô độc. Khi bạn mua theo phương pháp giá trị, đồng nghĩa với việc bạn thường mua lúc 'máu chảy thành sông' – thời điểm cả thị trường đang hoảng loạn, tin tức tiêu cực tràn ngập các mặt báo và ai cũng khuyên bạn nên bán tống bán tháo để cắt lỗ. Mua vào lúc người ta tháo chạy và kiên nhẫn nắm giữ khi cả thế giới đang say sưa với những trào lưu kiếm tiền nhanh đòi hỏi một sự vững vàng về tâm lý và một niềm tin sắt đá vào kết quả phân tích của chính mình. Nếu bạn là người dễ lung lay bởi ý kiến của đám đông, phương pháp này sẽ biến thành một cực hình tra tấn tinh thần mỗi ngày.

Bài kiểm tra tự vấn: Bạn có thực sự thuộc về trường phái này?

Không có phương pháp đầu tư nào là tốt nhất cho tất cả mọi người, chỉ có phương pháp phù hợp nhất với tính cách, quỹ thời gian và hoàn cảnh tài chính của riêng bạn. Trước khi tự dán nhãn mình là một 'Value Investor', hãy thẳng thắn trả lời những câu hỏi tự vấn dưới đây.

Thứ nhất, bạn có sẵn sàng dành thời gian đọc và tìm hiểu về kinh doanh không? Đầu tư giá trị không phải là nghe phím một mã cổ phiếu rồi nhắm mắt mua để đó nhiều năm. Đó là sự lười biếng đội lốt đầu tư dài hạn. Để định giá được một doanh nghiệp, bạn phải sẵn sàng đọc báo cáo tài chính, tìm hiểu xem công ty bán sản phẩm gì, đối thủ cạnh tranh là ai, ban lãnh đạo có liêm chính không, biên lợi nhuận có bền vững không. Nếu việc nhìn vào các bảng số liệu khiến bạn đau đầu và bạn chỉ thích xem các biểu đồ kỹ thuật với đường chỉ báo màu mè, có lẽ bạn phù hợp với trường phái giao dịch ngắn hạn (trading) hơn.

Thứ hai, thời gian biểu và nguồn vốn của bạn có cho phép bạn chờ đợi không? Đầu tư giá trị đòi hỏi một khung thời gian tính bằng năm, thậm chí là 3 đến 5 năm trở lên để thị trường nhận ra và phản ánh đúng giá trị của doanh nghiệp. Nếu bạn dùng số tiền dành để đóng học phí cho con vào tháng sau, tiền chuẩn bị mua xe vào cuối năm, hoặc tiền vay mượn nóng để mua cổ phiếu giá trị, bạn chắc chắn sẽ thất bại. Áp lực tài chính ngắn hạn sẽ ép bạn phải bán tháo đúng đáy ngay trước khi cổ phiếu bước vào chu kỳ tăng trưởng. Trường phái này chỉ dành cho những người có dòng tiền ổn định từ công việc chính, trích một phần tiền nhàn rỗi thực sự để đầu tư và không có nhu cầu rút ra trong ngắn hạn.

Thứ ba, cảm xúc của bạn ra sao khi tài khoản sụt giảm? Một nhà đầu tư giá trị thực thụ sẽ cảm thấy vui mừng khi cổ phiếu mình đã nghiên cứu kỹ bị giảm giá thêm 20%, bởi vì họ có cơ hội mua thêm một món hàng tuyệt vời với giá rẻ hơn nữa. Nhưng nếu phản xạ tự nhiên của bạn là mất ăn mất ngủ, tim đập chân run và hốt hoảng mở bảng điện ra xem mỗi 5 phút một lần, hệ thần kinh của bạn không được thiết kế cho sự biến động của phương pháp này. Việc ép bản thân đi ngược lại tâm lý tự nhiên sẽ chỉ mang lại stress và những quyết định sai lầm.

Lối đi thực tế cho F0/F1: Tiếp cận đầu tư giá trị thế nào để không bị 'tẩu hỏa nhập ma'?

Nếu sau khi tự vấn, bạn nhận thấy tính cách của mình có sự điềm tĩnh và bạn muốn xây dựng sự giàu có một cách chậm mà chắc, thì hãy bắt đầu tiếp cận đầu tư giá trị một cách thông minh, không máy móc.

Bước đầu tiên là xác định 'Vòng tròn năng lực' (Circle of Competence) của chính bạn. Bạn không cần phải hiểu hết tất cả các ngành nghề trên sàn chứng khoán. Nếu bạn làm trong ngành công nghệ, hãy bắt đầu từ các doanh nghiệp công nghệ hoặc các chuỗi bán lẻ thiết bị số. Nếu bạn là bác sĩ hay dược sĩ, ngành dược và thiết bị y tế chính là sân nhà của bạn. Hãy chỉ đầu tư vào những doanh nghiệp mà mô hình kinh doanh của họ bạn có thể hiểu được chỉ sau 5 phút giải thích cho một đứa trẻ 10 tuổi. Đừng đầu tư vào một công ty chỉ vì nghe nói họ có dự án bất động sản khủng hay mỏ khoáng sản tiềm năng nếu chính bạn không thể hình dung họ kiếm tiền và thu tiền về như thế nào.

Bước tiếp theo là cẩn trọng tuyệt đối với 'Bẫy giá trị' (Value Trap). Một cổ phiếu có chỉ số P/E rất thấp hay giá cổ phiếu đã giảm 70% từ đỉnh không đồng nghĩa với việc nó là cổ phiếu giá trị. Rất nhiều doanh nghiệp rẻ là vì chúng xứng đáng bị rẻ: công nghệ lỗi thời, sản phẩm không ai mua, ban lãnh đạo rút ruột công ty, hoặc nợ nần ngập đầu. Mua phải những cổ phiếu này với hy vọng nó hồi phục về giá cũ chẳng khác nào bắt một con dao đang rơi. Tiêu chí hàng đầu của Warren Buffett là ưu tiên mua 'doanh nghiệp tuyệt vời ở mức giá hợp lý' hơn là mua 'doanh nghiệp hạng bét ở mức giá siêu rẻ'. Hãy tìm kiếm những doanh nghiệp có lợi thế cạnh tranh bền vững (con hào kinh tế) bảo vệ họ khỏi sự xói mòn của đối thủ.

Cuối cùng, hãy bắt đầu thật nhỏ. Đừng dồn hết tiền tiết kiệm vào thị trường ngay sau khi vừa đọc xong một cuốn sách về đầu tư giá trị. Hãy phân bổ một khoản vốn nhỏ ví dụ minh hoạ như 10% đến 20% danh mục để thực hành: tự mình tìm hiểu một doanh nghiệp, theo dõi các báo cáo thường niên, kiên nhẫn chờ đợi điểm mua có biên an toàn và trải nghiệm cảm giác nắm giữ nó qua các thăng trầm của thị trường. Đầu tư là một kỹ năng sống được mài giũa qua trải nghiệm thực tế chứ không bao giờ nằm trọn vẹn trong các trang sách.